Kalibrasyon ve izlenebilirlik
Derya Turgay
TURKLAB Kalibrasyon ve Deney
Laboratuvarları Derneği
Kalibrasyon Komitesi Başkanı
Daralan toleranslarla birlikte ölçümler zorlaşmış, daha hassas aletler kullanıma alınmış, bunların doğruluğundan emin olmak için kalibrasyon gündeme gelmiştir. Kalibrasyonda ölçümlerin doğruluğu ise belli bir izlenebilirlik zinciri ile sağlanır.
Kalibrasyon, ölçü aletinin referans bir cihaz veya mastarla uygun çevre koşullarında karşılaştırılması, gösterdiği değerinin referans değerden sapmasının tespit edilmesidir. Karşılaştırma ölçü aletinin doğruluğu hakkında karar verilebilecek yeterli sayıda test noktalarında yapılır. Örneğin çelik bir cetvel sadece tam boyunda değil, ilave ara değerlerde de kontrol edilir. Alete ait kalibrasyon sertifikası düzenlenir. Sertifikada ölçülen değerlerin referans değerden sapmaları, ölçümlerin hangi belirsizlikle yapıldığı gösterilir. Aletin görünür bir yerine kalibrasyon işareti konur. Bu yaygın durumda etiket olur. Kullanıcı sertifikadaki değerlere göre aletin kullanım durumuna ve yerine karar verir.
KALİBRASYON NEDEN GEREKLİDİR?
Hatalı ölçmesi durumunda kalitenin riske gireceği veya maddi zararın doğabileceği ölçümlerde kullanılan ölçü aletlerinin kalibre edilmelerinin gerektiği düşünülebilir. Farklı renklerde boyaların üzerinde tartılarak karışım yapıldığı terazi, soğuk hava deposunda ürünlerin bozulmaması için yapılan sıcaklık ayarında kullanılan termometre gibi.
Günlük hayatta kalibrasyonun gerekmediği durumlar vardır:
Kişi üzerinden ölçü alıp kumaş diken bir terziyi düşünelim. Elindeki en önemli ölçü aleti olan mezuranın kalibre edilmesine gerek var mı? Terzi provada aldığı ölçüyü kumaşa taşıyor. Bunu bir ip parçasıyla da yapabilirdi. İpe koyacağı işaret ölçü olacak şekilde. Mezuranın üzerinde ise işaretler zaten var, ölçüye denk gelen rakamı aklında tutsa yetiyor. Rakamın doğru santimetreyi gösterip göstermemesinin önemi yok bu ölçümde. Diğer bir örnek camcılar olabilir. Pencere pervazında ölçü alırken hangi metreyi kullandılarsa, camı keserken de aynı metreyi kullanmak isterler. Böyle durumlarda kalibrasyon gerekli değildir.
SANAYİDE KALİBRASYONUN ÖNEMİ
Eskiden sanayinin çoğunluğu küçük atölyelerdi. Düşük üretim sayıları ihtiyacı karşılıyordu. Günümüzde üretim fabrikalara kaymıştır. Seri üretim ve montaj sanayi söz konusudur.
İlk başlarda üretilen parçalarda işlevsellik öndeyken, sonra kalite, fiyat, konfor, güven gibi ilave beklentiler de öne çıkmıştır. Bunların sağlanmasında üretim teknolojilerindeki gelişimin büyük etkisi vardır.
Eski arabaları hatırlarsak, motor uğultusuna karışmış muhtelif mekanik seslerle yaptığımız sarsıntılı yolculukların yerini şimdi çok daha konforlu ve güvenli yolculuklar aldı. Artık hafif bir tıkırtıda, bir şey mi oldu acaba diye aracı servise götürmek isteriz.
Motor ve yürütme aksamı gibi parçalarında temel bir değişim olmamasına rağmen arabalarda gerçekleştirilen iyileştirmelerin önemli bir kısmı tasarım ve üretim aşamalarında sağlanan bilgi işlem desteklerine dayanmaktadır. Bilgi işlem kontrollü (CNC) tezgahlarda parçalar daha dar toleranslarda işlenebilmekte, böylelikle birbirine daha iyi eşleşmelerle sessiz, titreşimsiz, daha geç aşınan (uzun ömürlü) aksamlar imal edilebilmektedir. Elektrikli araçlar devreye girdikçe çevreci de olunacaktır.
Daralan toleranslarla birlikte ölçümler zorlaşmış, daha hassas aletler kullanıma alınmış, bunların doğruluğundan emin olmak için kalibrasyon gündeme gelmiştir.
Kalibrasyonda ölçümlerin doğruluğu belli bir izlenebilirlik zinciri ile sağlanır.
İZLENEBİLİRLİK ZİNCİRİ
BIPM’ nin kuruluş yılı 1875’dir. Osmanlı Devleti’nin de içinde bulunduğu 17 Avrupa devletince kurulmuştur. Amaç ölçümlerde birim birlikteliğini sağlamaktır. İlk olarak uzunluk birimi metre ile kütle birimi kg tanımlanmış, daha sonra sıcaklık, zaman, elektrik akımı, ışık şiddeti ve madde miktarı için de ortak birimler oluşturularak Uluslararası Birim Sistemi meydana getirilmiştir.
Günümüzde Türkiye’nin de içinde yer aldığı birçok ülke BIPM’e üyedir. Örneğin halen metre birimini 53 ülke ortak kullanmaktadır.
TUBİTAK Kocaeli Gebze yerleşkesinde yer alan UME Ulusal Metroloji Enstitüsü BIPM’ de tanımlanan birimlerin fiziki standartlarını oluşturup ölçümlerin uluslararası izlenebilirliğini sağlar. Verdiği kalibrasyon hizmetleriyle izlenebilirliği alt laboratuvarlara aktarır.
Oluşturulan birimler için belli zamanlarda uluslararası karşılaştırma ölçümlerine katılarak kalibrasyonların doğruluğunu sınatırlar.
Kalibrasyon laboratuvarları referans ölçü aletlerini UME Ulusal Metroloji Enstitüsüne kalibre ettirerek izlenebilirlik zincirinin ara halkasını oluştururlar.
Bu laboratuarlarda yapılan ölçümlerin güvenilirliği TÜRKAK tarafından yapılan gözetimlerle (akreditasyon sistemi) sağlanır. Laboratuvarlar LAK’lere (Laboratuvarlararası Karşılaştırma Ölçümleri) katılarak kalibrasyonların doğruluğunu sınatırlar.
Firmanın üretim, kalite kontrol gibi alanlarında kullanılan hassas ölçü aletlerinin kalibrasyonlarının yaptırılmasıyla, bunlarla ölçülen parçalar gittikleri (sevk edildikleri) yerlerde de (belirsizlik limiti dahilinde) aynı değerlerde ölçülürler. Bu aynılık karşılıklı iki ölçü aletinin de kalibre edilmiş olmasıyla kolay sağlanır.
Ölçü aletlerinin kalibrasyonları o alanda akredite olan bir laboratuvara yaptırılacağı gibi, eğitimli personel ve uygun altyapı olması durumunda izlenebilirlik sağlanarak (referans ölçü aleti veya mastarın geçerli kalibrasyon sertifikasının bulunması) firma içinde de yapılabilir.
haberortak.com sitesinden alıntıdır.
Bu haber 243 defa okunmuştur.
